Humanizm (homo - człowiek, humanus - ludzki) to prąd, który przynosi fascynację człowiekiem i wszystkimi sprawami związanymi z życiem ludzkim. Narodził się w starożytnej Grecji. Tales z Miletu (filozof, matematyk, polityk, podróżnik i kupiec) już w VI wieku przed naszą erą przekonał się, że Nie warto patrzeć na wieki przyszłe oraz że: Nieszczęśliwy człowiek ratuje się nadzieją. Anaksagoras, filozof grecki rozwinął te nauki, a jego przyjaciel i przewodnik, Perykles (polityk, twórca ateńskiej demokracji) przyczynił się do obalenia przesądów.

Do listy wybitnych humanistów chciał się dopisać Cyceron (mówca rzymski, stronnik optymatów, stłumił sprzysiężenie Katyliny, który postanowił sięgnąć po władzę). Z właściwą dla siebie prostotą powiedział: Nihil bonum nisi quod honestum, nihil malum nisi quod turze (łac.: „Dobro to tylko to, co szlachetne, zło to tylko to, co haniebne”), po czym zasiadł obok Protagorasa (greckiego sofisty i filozofa). Seneka (rzymski pisarz i poeta) notował swoje „Listy”, a komediopisarz z afrykańskimi korzeniami (Terencjusz) napisał przypadkiem słowa, które po „wiekach ciemnych” nadały sens nowej epoce. Te słowa to: Homo sum, humani nil a me alienum puto, co z łaciny tłumaczy się na: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce”.

Z epoką renesansu(okres w historii kultury europejskiej obejmujący XV i XVI wiek, kiedy to doszło do swoistego odrodzenia antycznych ideałów i filozofii), w której żył i tworzył Kochanowski wiąże się inne pojęcie - horacjanizm.

Horacy, a właściwie - Quintus Horatius Flaccus był rzymskim żołnierzem, ale także poetą. Autor popularnej sentencji: Carpe diem (popularnej chociażby, dlatego że odwołują się do niej także współcześni - weźmy chociażby pod uwagę pop-rockowy zespół, który zapożyczył swą nazwę od tegoż filozofa) pisał pieśni, satyry i epody. W jednym z utworów pisze do Leukonoe, swojej przyjaciółki:

babilońskich arkanów Co ma być niech będzie

Horacy jest więc optymistą. Mówiąc wprost - bierze życie, jakie jest i potrafi się nim cieszyć1. Nie patrzy w odległą przyszłość, nie planuje. Myśli, że to, co zapisane nie przemija (Horacy stworzył pochodzący z wiersza "Exegi monumentum" topos nieśmiertelnej sławy poety, twierdził, że jego utwory przetrwają kolejne pokolenia).

Pragnie żyć spokojnie i beztrosko, pragnie swobody i niezależności, pragnie dożyć w pełni władz umysłowych starości osadzonej pieśnią - zauważa Jerzy Krókowski we „Wstępie” do „Wyboru poezji” Horacego.

Wiemy, że na Horacym wzorował się Kochanowski, którego filozofia była swoistą mieszanką złożoną ze stoicyzmu i epikureizmu. Mistrz z Czarnolasu po prostu znalazł złoty środek.

Stoicyzm to kierunek filozoficzny zapoczątkowany w III wieku przed naszą erą przez zamieszkałego w Atenach Zenona z Kition. Opiera się on na dążeniu do ograniczenia (wyłączenia) emocji i całkowitym podporządkowaniu spokoju. Zdaniem stoików prawdziwej harmonii szczęścia nie powinny zachwiać żadne czynniki zewnętrzne. Czymkolwiek radość by nie była - człowiek musi mieć ja w sobie i - przez spełnianie codziennych obowiązków, jakie niesie życie - pielęgnować.

Epikureizm jest natomiast filozofią szukania, dążenia do szczęścia. Radość, chęć spełnienia i unikanie lęków były członowymi założeniami tej filozofii. Sam Epikur wspominał jednak: Nie można żyć szczęśliwie, nie żyjąc godnie, moralnie i uczciwie. Więc wcale nie: „exitus acta probat”!

W swojej twórczości Jan Kochanowski wielokrotnie nawiązywał do tychże filozofii. Do szczerego i pełnego wiary uśmiechu zachęca chociażby w „Pieśni IX”:

a po złej chwili piękny dzień przychodzi

O optymizmie i nie porzucaniu nadziei pisał (i śpiewał) też… Bob Marley, legenda reggae. Jego ballada „No woman no cry” stała się wielkim przebojem:

No - no, woman - woman, no cry

Marley pociesza i mówi, że wszystko będzie w porządku. Ludziom się podoba. Trochę to dziwne, bo z tego, co wiem polskie „będzie dobrze” częściej dobija niż dodaje otuchy. Może warto sprawdzić jak pocieszają nas polscy artyści?

O „Carpe diem” wspomniałam już na początku. Szymon Wydra z reggae nie ma nic wspólnego, ale także pisze pozytywne teksty.

Co ma być to będzie… - tekst debiutanckiej piosenki „Teraz wiem” słowami i tematyką nawiązuje… do pieśni „Do Leukonoe”. Nawet, jeśli jest to dość śmiałe porównanie, a Szymon nie miał wcale Horacego na myśli, to myślę, że i tak można znaleźć związek między tymi dwoma tekstami. Mówią, by nie oglądać się za siebie i nie patrzyć w odległą przyszłość. Każą po prostu żyć.

Bo nieważne co w twym życiu się dzieje, / wiem że człowiek jest lepszym gdy się śmieje / i nieważne co w twym życiu się stanie, / musisz odnaleźć swoją drogę w Babilonie2 - uczy Natural Dread Killaz. Zespół bardzo pozytywny, ich pierwsza piosenka (debiut „Obudź w sobie lwa”) mówi o tym, że trzeba zmienić siebie i świat. NDK po prostu uczy optymizmu, bo dużo lepiej się idzie, gdy podniesiona głowa3. Warto to przetrwać, każdy to wie / Ból w sercu masz, bo czasami jest źle / To czarna nić kręci się wokół nas / Czujesz ją też, jeśli serce tu masz4.

Jest więc NDK, jest Jamal, niezłe teksty pisze Grubson, Vavamuffin, Molesta. Zdanie: „Jah Jah mówi Nie zabijaj” więc nie będę5 z piosenki „Schowaj nóż” przeszło do języka młodzieży i jest jakby… nadużywane. Popularne są opisy z cytatem kogoś Rasta i zielono - czerwono - żółte znaczki.

Zielony, żółty i czerwony to barwy Etiopii. Pierwszy z wymienionych symbolizuje nadzieję, drugi - miłość bliźniego, trzeci - wiarę. Inna interpretacja tych barw mówi, że zielony to ziemia (Afryka, kontynent, z którego wywodzą się pierwsi ludzie, a który został zniszczony przez kolonizację), żółty oznacza złoto zagarnięte przez kolonistów, a czerwony - krew, która została przelana podczas walk.

Z państwem Etiopia związana jest postać Haile Selassie I, cesarza Etiopii, który twierdził, że pokój na świecie zapanuje dopiero wówczas, gdy kolor ludzkiej skóry będzie miał nie większe znaczenie niż kolor oczu. Rastafarianie wierzą, że Haile Selassie I jest mesjaszem, który poprowadzi wszystkich ludzi związanych z Afryką do Syjonu, Ziemi Obiecanej, czyli do Utopii, w której króluje sprawiedliwość.

By the rivers of Babylon, there we sat down, yea, we wept, when we remembered Zion6.

Tomasz Morus w 1516 r. napisał znane dziełko o idealnym, pozbawionym wad świecie, w którym wszyscy ludzie są równi, nikt nie cierpi i każdy jest szczęśliwy. Takim Syjonem jest dla rastafarian Etiopia.

Głównymi składnikami świadomości utopijnej są ogólne idee filozoficzne. Tworzą one system wartości pożądanych, wpływają, zatem na kształtowanie całościowego obrazu społeczeństwa idealnego7.

Jakie ideały przyświecają ludziom Rasta? Myślę, że nie różnią się one zbytnio od tych, które miał na myśli Tomasz More. W obu państwach miała panować przecież sprawiedliwość, a miejsce konfliktów zająć miały wartości takie jak pokój, szeroko rozumiane szczęście, prawo, wolność oraz wszechobecna braterska miłość.

Wisława Szymborska w wierszu zatytułowanym „Utopia” opisuje bezludną (!) wyspę, na której wszystko jest oczywiste, proste i pewne. Wszystko ma sens. Prosta droga najlepsza - mówi Demokryt. Czyż nie taki jest świat Rasta?

Obudź w sobie lwa, nie toleruj zła, / Bo trzeba zrobić coś, aby było tu jak w niebie / A najlepiej wszelkie zmiany zaczynać od siebie - odpowiada NDK. W istnienie zła nie wątpi już chyba nikt. Świat nie jest idealny. Bo przecież:

Bardzo skutecznie dzisiaj ludzi omamia8

Nie jest to żadne odkrycie, w Pieśni III „Nie wierz Fortunie”:

A u niej żadna dawność nie pomoże

Podsumuje to Demokryt: Chęć nadmiernych zysków powoduje utratę tego, co posiadamy.

Piosenka NDK, którą zacytowałam wyżej nosi tytuł „Babylon”. Mianem Babilonu Rasta nazywa wszystko to, co złe: system, brak zasad, ucisk, niesprawiedliwość, podziały społeczne, segregacje. W Biblii Babilon jest ukazany jako miasto, w którym rządzi pieniądz. To on doprowadził je do upadku.

Motyw Babilonu jako miasta upadku jest w literaturze bardzo rozpowszechniony. Pisze o nim chociażby Wacław Potocki w swym wierszu „Niechaj śpi pijany”:

Śpi świat rówien martwemu, opiwszy się, drzewu

Świat śpi beztrosko uśpiony przez szatana, a każdy, kto będzie próbował go z tego snu wybudzić - zostanie nazwany… heretykiem.

Wstań do walki z Babilonem9

Ludzie z zespołu „Tabu” są więc heretykami!

Heretykiem można ogłosić też Różewicza, który w wierszu „Głosy niepotrzebnych ludzi” opowiadał się za tolerancją:

ubierać się oddychać kochać

Uznanie równości wszystkich ludzi jest jedną z wartości - celi kultury Rasta. Zamiast budować mury wolę budować mosty, (…) jedna rasa ludzka rasa - to moje marzenie 10 - przyznaje Mesajah. Współczesnym rastafarianom nie można zarzucić tego, że są rasistami. Nie ważny jest dla nich kolor skóry, religia czy wyznawane poglądy. Chcą tylko pokoju, szczęścia ogółu i braterskiej miłości.

Może ktoś powie, że nie zawsze tak było. Ruch Rastafari narodził się na skolonizowanej Jamajce.

Historia tej wyspy nie jest długa, dlatego pozwolę sobie ją fragmentarycznie streścić. Pierwotnie Jamajkę zamieszkiwały ludy tubylcze (głównie przybyli około 2500 tysięcy lat temu z Ameryki Południowej Arawakowie). Wyspa została nazwana Xaymacą. Od 1594 r. (kiedy to Kolumb odkrył Jamajkę) uznani za Indian mieszkańcy zdobytego lądu zostali zmuszeni do poddańczej pracy na plantacjach zakładanych przez kolonistów. W skutek wymierania pierwszego z ludów zamieszkujących wyspę Hiszpanie zaczęli sprowadzać niewolników (ludzi czarnych) z Afryki. W krótkim czasie doszło do całkowitej eliminacji rasy białej wśród pracujących. W 1670 r. na mocy traktatu, jaki podpisany został w Madrycie Hiszpania zrzekła się praw do posiadania Jamajki na rzecz Anglii. Anglicy zajęli się wytwarzaniem rumu (pierwszą wytwórnie założono na Jamajce w 1661 r.). Spadek popytu na cukier w latach 1780-1787 doprowadził do śmierci prawie piętnastu tysięcy niewolników. Rok 1833 przyniósł zniesienie niewolnictwa czarnych, a w 1865 r. nadano Jamajce status kolonii. Stale pogarszające się warunki życia ludności murzyńskiej doprowadziły do wybuchu powstania (rebelia rozpoczęta w Morant Bay została uznana za jedną z największych na Jamajce).

W tym samym roku (1933) Leonard Howell zaczął rozpowszechniać tam nienawiść do ludzi białych, wiarę w wyższość rasy czarnej oraz konieczność buntu przeciwko kolonistom. Wpływ na poglądy Howell’a miało niewątpliwie trudne położenie, w jakim od czasu rozpoczęcia kolonizacji znaleźli się ludzie czarni. Czarni buntowali się i nie było w tym nic dziwnego - czy zaskakującą byłaby próba wywołania powstania wobec przymuszenia do niewolniczej pracy oraz ograniczenia praw jednego ludu przez drugi?

Leonard Howell podobnie jak Marcus Garvey (Jamajczyk, walczył o równouprawnienie i tolerancję, założył Ludową Partię Polityczną, której celem było m.in. zwiększenie państwowej płacy minimalnej; zmarł w Londynie, w 1962 r. jego prochy zostały przeniesione na Jamajkę; M. Garvey został uznany za bohatera narodowego) uznał cesarza Jamajki, Haile Selassie za mesjasza, co wywołało aresztowanie przeciwnika białych i kolonizacji oraz osadzenie go w więzieniu na dwa lata. Dzisiejsza kultura Rastafari nie utożsamia się z jego przekonaniami.

Hymnem Rastafari i reggae jest „One love” Boba Marley’a. Spokojna, pozytywna muzyka, proste słowa i pacyfistyczny nastrój artysty. Z piosenki bije radość, miłość, wdzięczność, chęć obalenia murów i pojednania, połączenia się ze wszystkimi ludźmi:

Let's get together and feel all right

Całkiem podobny stosunek do świata został przedstawiony w odzie „Do radości” Fredricha Schillera. Utwór niemieckiego filozofa ma charakter światopoglądowego manifestu, którego nadawca wzywa do pokoju, wolności, przyjaźni i radości. Bramy utopii Schillera otwarte są dla każdego, kto „miłość znalazł”. Na pytanie: Is there a place for the hopeless sinner/ Who has hurt all mankind just to save his own? („czy jest tam miejsce dla beznadziejnego grzesznika, który rani całą ludzką sprawiedliwość?) Marley odpowiada: Belive me.

Z ody bije optymizm. Podmiot liryczny cieszy się z bliskości i ze zjednoczenia wszystkich ludzi. Marley mówi, że wszyscy mamy to samo serce.

Skoro mamy to samo serce, skoro wszyscy jesteśmy ludźmi to, dlaczego dzieli nas tak wiele? Może nadszedł już czas, by zapomnieć dawne spory i zająć się budowaniem wspólnej Utopii na miarę XXI wieku?