Dodano: 24 kwietnia 2010 r., 19:19:36
Ostatnia aktualizacja: 25 kwietnia 2010 r., 12:25:35
Kalendarium Rzepina i okolic do 1873 roku
Zabytkowy kościół w Kowalowie k/Rzepina
Uprzednio przedstawiłem historię Rzepina w latach 1873-1945. Czas na losy miasta i okolic sprzed 1873 r. Dzieje te zostały przedstawione w formie kalendarium. To niezwykła gratka dla osób interesujących się historią lokalną! Zestawienie nie wyczerpuje wprawdzie tematu, ale może stanowić przyczynek do dalszego zgłębiania historii Rzepina.
XIII wiek:
do 1249: okolice dzisiejszego Rzepina pozostawały we władaniu książąt śląskich (Bolesław II Rogatka postawił ziemię lubuską w zastaw w zamian za pomoc militarną przeciw swemu bratu Henrykowi III Białemu).
1250-1270: budowa późnoromańskiego kościoła w Kowalowie (Kohlow).
1252: wchłonięcie ziemi lubuskiej, w tym okolic dzisiejszego Rzepina, do Marchii Brandenburskiej.
1297: najstarsza wzmianka o Rzepinie.
XIV wiek:
1308: działania Rzepina w związku miast regionu przeciwko raubritterom (rycerzom-rabusiom). 28 lipca 1329: wzmiankowanie Rzepina pod nazwą „Newen Reppin”.
1335: wzmiankowanie Rzepina pod nazwą „Nyen Rypin”.
10 stycznia 1356: Rzepin i jego okolice znalazły się w nowo utworzonym Księstwie Brandenburgii (Złota Bulla Karola IV).
18 sierpnia 1373: na mocy umowy z Fürstenwalde okolice Rzepina i cała Brandenburgia zostały kupione przez cesarza Karola IV od rodu Wittelsbachów za 500 tys. guldenów; Rzepin znalazł się na obszarze zwanym wówczas Marchia transoderana (Marchia trans Oderam).
1375: najstarsza wzmianka o Garbiczu (Görbitsch).
1393: działania Rzepina w związku miast regionu przeciwko raubritterom.
1399: działania Rzepina w związku miast regionu przeciwko raubritterom.
1400: podział biskupstwa lubuskiego na 8 okręgów kościelnych; według Lebuser Stiftsregister jednym z takich okręgów był Rzepin, pod którego zwierzchnictwem pozostawały także kościoły w Cybince i Białkowie; ówczesnym biskupem był czeski duchowny Jan III z Borsznic a siedzibą biskupstwa było Fürstenwalde.
XV wiek:
1402: udana akcja Rzepina i okolicznych miast przeciwko grupie raubritterów z rodu von Lossow z Boczowa (Bottschow).
1405: najstarsza wzmianka o Kowalowie; jedna z najstarszych wzmianek o Garbiczu (Lebuser Stiftsregister).
1412: mieszkańcy Rzepina i Ośna złożyli hołd lenny markgrabiemu Fryderykowi.
1399: działania Rzepina w związku miast regionu przeciwko raubritterom.
1437: wzmiankowanie Rzepina pod nazwą „Stat Kleynen Reppin”.
1439: zawieszenie najstarszego z dzwonów w kościele w Radowie (Groß Rade); średnica dzwonu wynosi 0,95 m.
1441: wzmiankowanie Rzepina pod nazwą „Nyen Reppen”; elektor Fryderyk II przekazał na własność Lubiechnię Wielką (Groß Lübbichow) rodzinie Querenthammel z Frankfurtu nad Odrą.
1447: odsprzedanie Lubiechni Małej Martinowi Winsowi przez związanych z Frankfurtem braci Quernthammel.
1458: wzmiankowanie Garbicza jako własności Hansa von Winninga.
1476/1477: Rzepin odparł atak wojsk najemnych księcia Jana II Szalonego podczas wendety głogowskiej (w 1476 r. margrabiowie brandenburscy kazali otruć ostatniego piasta głogowskiego Henryka XI; sukcesję po nim zgłosił m.in. Jan II Szalony, który przy wsparciu króla Węgier Macieja Korwina najechał tereny aż po Frankfurt nad Odrą).
XVI wiek:
1516: Lubiechnia Wielka przeszła na własność rodziny von Sydow.
1540: Garbicz przeszedł na własność rodziny von Kettwick.
1553: wskutek błędu władz Rzepina przy naliczaniu podatków nastąpiła konfiskata należących dotąd do miasta obszarów leśnych.
1560: 2 brązowe świeczniki stały się najstarszym wyposażeniem kościoła w Radowie.
1600: orientacyjna data narodzin w Kalsku koło Sulechowa Samuela Tzschetzschnowa (ok.1600-1649), późniejszego proboszcza parafii w Brzozie (Birkholz) koło Strzelec Krajeńskich, związanego również z Rzepinem i zmarłego w tym mieście.
XVII wiek:
1601: orientacyjna data narodzin Michaela Birkholza (ok.1601-1695), późniejszego celnika i burmistrza Rzepina.
1605: zawieszenie w kościele w Radowie dzwonu przedstawiającego Marię i Jana pod krzyżem; średnica dzwonu to 0,75 m.
1608: Radzików (Reichenwalde) na krótko stał się własnością rodziny von Lossow (do 1644 r.).
1618-1648: wojna trzydziestoletnia; również Rzepin i jego okolice znalazły się na terenie działań wojennych.
27 sierpnia 1618: wejście Rzepina i okolic w skład nowo powstałego państwa Brandenburgia-Prusy (do 1701 r.).
1620: zawieszenie kolejnego z dzwonów w kościele w Radowie (Groß Rade).
1638: ocalenie rzepińskiego kościoła przed spaleniem.
1644: Bartold Friedrich odsprzedał rzepiński dwór Radzie Miejskiej Rzepina (ta była w jego posiadaniu do 1839 r.); rodzina von Löbow nabyła Radzików (Reichenwalde) od rodziny von Lossow.
20 lipca 1644: spotkanie wojska brandenburskiego przybyłego z kierunku Cybinki ze zgrupowaniem frankfurckim (latem 1644 r. Szwedzi opuścili okolice Frankfurtu nad Odrą i Krosna).
1649: w Rzepinie zmarł Samuel Tzschetzschnow (ok.1600-1649), proboszcz parafii w Brzozie (Birkholz) koło Strzelec Krajeńskich.
1669: budowa istniejącego do dziś kościoła Podwyższenia Krzyża w Lubiechni Małej (Klein Lübbichow).
3 lipca 1695: w Rzepinie zmarł Michael Birkholz (ok.1601-1695), celnik i burmistrz miasta.
1697: Joachim Erdmann von Borgsdorf ufundował jeden z dzwonów kościoła MB Różańcowej w Lubiechni Wielkiej; dzwon został odlany przez Christiana Heintze z Barlinka (Berlinchen).
1700: Daniel Ulrich Duchter z Frankfurtu nad Odrą wykonał ołtarz i ambonę w kościele MB Różańcowej w Lubiechni Wielkiej.
XVIII wiek:
18 stycznia 1701: wejście Rzepina i okolic w skład nowo powstałego Królestwa Prus (do 1918 r.).
1706: Jan Jakub Schulz z Berlina wykonał drugi dzwon dla kościoła MB Różańcowej w Lubiechni Wielkiej.
1708: prace remontowe przy wieży kościelnej w Radowie.
1709: prof. Johann Christoph Beckmann (1641-1717) z Alma Mater Viadrina odnotował, iż w wieczór Trójcy Świętej runęła część rzepińskiego kościoła.
1712: budowa kościoła o konstrukcji szachulcowej w Radzikowie (Reichenwalde).
1725: najstarszy plan Rzepina, jego autorem był niejaki Eichler.
1756-1763: wojna siedmioletnia; również Rzepin i jego okolice znalazły się na terenie działań wojennych, 1758-1759 w regionie operowały wojska pruskie, austriackie, rosyjskie i saksońskie.
1759: J. Maria Tobiessen ofiarowała kościołowi w Radowie piaskową chrzcielnicę z cynową misą.
13 maja 1764: w Berlinie narodził się Friedrich David Ernst Scherwinsky (1764-1852), późniejszy ewangelicki superintendent Rzepina.
1774: narodziny Davida Adama Carla Stubenraucha (1774-1839), późniejszego burmistrza Rzepina.
1782: Radzików (Reichenwalde) stał się własnością rodziny von Winning (przedstawiciel rodu Hans Friedrich von Winning był tutejszym starostą).
Lata 1801-1873:
1801: Rzepin liczył 2.198 mieszkańców; dla porównania pobliskie Drzeńsko miało 254 mieszkańców.
1802: wdowa baronowa von Charlotta von Lamotte z domu Risselmann sprzedała folwarki w Garbiczu Heinrichowi Ferdinandowi von Winterfeld.
1804: ustawienie nowego ołtarza amonowego w kościele w Radowie (Groß Rade).
12 lipca 1806: Rzepin i jego okolice weszły w skład nowo powstałego Związku Reńskiego (do 1813 r.); jednocześnie przestało istnieć Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (962-1806).
1807: majątek w Garbiczu za 130.000 talarów nabył rotmistrz von Hollwede.
30 czerwca 1807: w Rzepinie z dotychczasowych 3 i 4 Pułku Dragonów został sformowany 4-szwadronowy 3 Nowomarchijski Pułk Grenadierów Konnych (Grenadier Regiment zu Pferde Freiherr von Derfflinger (Neumärkisches) Nr. 3) pod dowództwem von Wedella.
1813-1818: prace budowlane przy kościele MB Podwyższenia Krzyża w Lubiechni Małej.
1815: reforma administracyjna – Rzepin i jego okolice weszły w skład nowo powstałego Regierungsbezirk Frankfurt/ Oder pruskiej prowincji Provinz Brandenburg (do 1945 r.), Związek Niemiecki (1815-1866).
1816: dobudowanie nowej, drewnianej wieży do kościoła Podwyższenia Krzyża w Lubiechni Małej; jej fundatorem był właściciel wsi von Bergen.
25 marca 1816: powstanie powiatu torzymskiego (Kreis Sternberg) z siedzibą w Sulęcinie (Zielenzig).
1819: Garbicz został kupiony przez generała lejtnanta Friedricha Wilhelma Leopolda von Gaudy'ego (1765-1823), guwernera następcy pruskiego tronu, militarnego gubernatora Śląska (1813), militarnego gubernatora Saksonii (1814).
1822: sędzia miejski Aschenborn z Rzepina został radcą prawnym Cybinki.
1 września 1823: w Garbiczu zmarł właściciel majątku Friedrich Wilhelm Leopold von Gaudy, tam też został pochowany.
1825: Rzepin liczył 2.195 mieszkańców; własność Garbicza przeszła z rodu Gaudych na ród Risselmannów (do 1945 r.) - pierwszym właścicielem Garbicza z tego rodu był Friedrich Wilhelm Heinrich Eduard von Risselmann (wnuk Johanna Konrada Risselmanna, sędziego sądu królewskiego, który tytuł szlachecki uzyskał w 1746 r.); ostatni zaś Ellhard von Risselmann (ur. 1906).
1827: dozorcą podatkowym w Rzepinie został niejaki Kreutziger, przeniesiony z Cybinki.
1828: Rzepin liczył 2.497 mieszkańców; zmiany granic powiatów prowincji Brandenburg – powiat Frankfurt (Oder) został okrojony na rzecz powiatu Lebus i powiatu Sternberg (do powiatu Sternberg, w którym od początku był Rzepin dołączyły m.in. Czarnów, Drzecin, Drzeńsko, Gajec, Górzyca, Kunice, Kunowice, Lisów, Lubiechnia Mała, Lubiechnia Wielka, Pamięcin, Rybocice, Serbów, Sienno, Świecko).
1829: założenie folwarku Charlottenfeld w Garbiczu.
1831-1832: epidemia cholery w Rzepinie (pandemia panowała w wielu regionach Europy).
1833: wzniesienie gmachu ratusza miejskiego w Rzepinie.
1 października 1834: w Rzepinie narodził się Georg Roenneberg (1834-1895), berliński polityk samorządowy, 1875-1892 przewodniczący gminy Friedenau pod Berlinem (obecnie część miasta).
13 kwietnia 1836: ewangelicki superintendent Rzepina Friedrich David Ernst Scherwinsky (1764-1852) został odznaczony pruskim Orderem Czerwonego Orła.
1839: śmierć Davida Adama Carla Stubenraucha (1774-1839), jednego z burmistrzów w historii Rzepina; Rada Miejska Rzepina przekazała rzepiński dwór w wieczystą dzierżawę jednej z osób prywatnych.
1846: Rzepin liczył 3.197 mieszkańców.
5 lutego 1849: wybory pośrednie do Izby Deputowanych pruskiego Landtagu I kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
27 lipca 1849: wybory do Izby Deputowanych Landtagu II kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
1850: budowa brukowanej trasy Frankfurt nad Odrą-Rzepin-Sulęcin.
1852: przeniesienie siedziby powiatu torzymskiego z Sulęcina do Ośna (Drossen).
15 stycznia 1852: w Rzepinie zmarł ewangelicki superintendent miasta Friedrich David Ernst Scherwinsky (1764-1852).
3 listopada 1852: wybory do Izby Deputowanych Landtagu III kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
1854: budowa szosy Frankfurt nad Odrą-Świebodzin (Frankfurt an der Oder-Schwiebus).
8 października 1855: wybory do Izby Deputowanych Landtagu IV kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
23 listopada 1858: wybory do Izby Deputowanych Landtagu V kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
6 grudnia 1861: wybory do Izby Deputowanych Landtagu VI kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
6 maja 1862: wybory do Izby Deputowanych Landtagu VII kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
28 października 1863: wybory do Izby Deputowanych Landtagu VIII kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
18 marca 1865: w Rzepinie narodził się Ernst Wenck (1865-1929), znany niemiecki rzeźbiarz, członek grupy artystycznej Berliner Sezession.
1866: początek wydobycia węgla brunatnego pod Rzepinem i Radzikowem; ewangelickim superintendentem Rzepina został Robert Pfitzner.
26 czerwca 1866: zarządca ziemski w Rzepinie Erich von Kaphengst otworzył kopalnię „Hermania” (Jerzmanice, 3 tygodnie wcześniej major hrabia von Haslingen z Radzikowa otworzył w swoim majątku kopalnię „Pollux”).
3 lipca 1866: wybory do Izby Deputowanych Landtagu IX kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy.
1 lipca 1867: wejście Rzepina i powiatu torzymskiego do nowo powstałego Związku Północnoniemieckiego.
7 listopada 1867: wybory do Izby Deputowanych Landtagu X kadencji; wśród elektorów byli elektorzy rzepińscy (wybory samych elektorów odbyły się 30 października 1867 r.).
1869: rozpoczęcie budowy linii kolejowej Frankfurt nad Odrą-Rzepin-Poznań i dworca kolejowego w Rzepinie.
1870-1871: wojna prusko-francuska, podczas której wielu mieszkańców Rzepina zginęło lub zostało rannych: huzar nieznany z imienia Fessner (zaginiony 16.08.1870 pod Vionville), geftrajter Gottfried Huhn (ranny), podoficer nieznany z imienia Kaspar (ranny), muszkieter Gustav Keiling (ranny), strzelec Fritz von Oppen (zginął 16.08.1870 pod Vionville), gefrajter Erich Emil Ferdinand Schulz II (ranny), podoficer Carl Schulz (ranny), lejtnant Max Schulze (ranny), muszkieter Wilhelm Ferdinand Strehl (zaginiony 06.08.1870 pod Spicheren), grenadier Friedrich Sturm (ranny), muszkieter Gustav Heinrich Ulrich (ranny), Ferdinand Voigt (zginął 16.08.1870 pod Gorze), muszkieter August Winnig (zaginiony 16.08.1870), muszkieter Heinrich Albert Zeidler (ranny).
16 listopada 1870: wybory do Izby Deputowanych Landtagu XI kadencji (wybory samych elektorów odbyły się 9 listopada 1870 r.); z powiatu torzymskiego pochodziło 212 elektorów, w tym 13 elektorów rzepińskich, a byli nimi: Karl Bähr, Louis Cavalier, Otto Daue, Gustav Gerlach, Julius Heiland, Erich von Kaphengst, Franz Kücher, Gustav Kühn, Friedrich Lehmann, Theodor Mund, Robert Pfitzner, Ehrenreich Schönfeldt, Karl Steuer.
26 czerwca 1870: uruchomienie linii kolejowej Frankfurt nad Odrą-Rzepin-Poznań i oddanie do użytku dworca kolejowego w Rzepinie.
1 stycznia 1871: przekształcenie Związku Północnoniemieckiego w Rzeszę Niemiecką.
3 marca 1871: mieszkańcy Rzepina wzięli udział w wyborach do Reichstagu; w okręgu numer 5 (powiat torzymski) wygrał Karl von Waldow und Reitzenstein z Partii Konserwatywnej (ponownie wybierany w 1874, 1877, 1881, 1884 i 1887 r.).
1873: podział powiatu torzymskiego na zachodnio- i wschodniotorzymski; Rzepin znalazł się w tym pierwszym – z siedzibą w Ośnie.
Przy pisaniu artykułu wykorzystano źródła:
Akta Brandenburgisches Landeshauptarchiv (BLHA).
Akta Muzeum Viadriny we Frankfurcie nad Odrą.
W. Beyer, F. Gentsch, Sternberger Land. Eine ostdeutsche Landschaft. Heimatkreisbetreuung Weststernberg, Iserlohn 1992.
Otto Fischer, Evangelisches Pfarrerbuch für die Mark Brandenburg seit der Reformation, Berlin 1941.
Christian Gahlbeck, Archivführer zur Geschichte Ostbrandenburgs bis 1945, Oldenburg 2007.
Gerhard Jaeschke, Manfred Schieche, Ziebingen: Ein Marktflecken im Sternberger Land, Berlin 2001.
Thomas Kühne, Handbuch der Wahlen zum Preussischen Abgeordnetenhaus 1867-1918.
Wahlergebnisse, Wahlbündnisse und Wahlkandidaten, Düsseldorf 1994.
Jörg Lüderitz, Entdeckungen östlich der Oder - Unterwegs zwischen Frankfurt, Skwierzyna und Zary, 2005.
Michał Smoczyk, Ewa Wardyn, Damian Utracki, Polskie i niemieckie geograficzne nazwy własne z terenu dawnego Powiatu Zachodniotorzymskiego, 2005.
Oficjalna strona internetowa Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (www.lwkz.pl).
Oficjalna strona internetowa Urzędu Miejskiego w Ośnie Lubuskim (www.osno.pl).
Oficjalna strona internetowa Urzędu Miejskiego w Rzepinie (www.rzepin.pl).
Strona badań genealogicznych Christiana Heilmanna (www.gca.ch).
Komentarz autora:
Powyższy tekst mojego autorstwa po raz pierwszy został opublikowany 14 kwietnia 2010 r. na rzepin.net